مِنْ رَبِّكَ . . . » « 1 » در جلد ششم اين كتاب از تفسير ثعلبى و از مجمع البيان نقل كرديم . و بنا بر اين تقدير ، منظور از عذاب كه در آيه نفى شده عذاب آسمانى موجب استيصال است ، كه اين امت را مانند عذاب ساير امم شامل مىشود ، و خداوند سبحان در اين آيه اين چنين عذاب را از اين امت ما دام كه رسول خدا ( ص ) زنده و در ميان آنان است و همچنين بعد از درگذشت آن جناب ما دام كه امت استغفار مىكنند نفى كرده است . و از جمله * ( « وَما كانَ اللَّه لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّه مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ » ) * به ضميمه آياتى كه اين امت را وعده عذابى مىدهد كه ميان رسول خدا ( ص ) و امت حكم مىنمايد مانند آيات : « وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ » « 2 » - تا آخر آيات - برمىآيد كه براى اين امت در آينده روزگارى است كه استغفار از آنان منقطع گشته و ديگر مؤمنى خدا ترس كه استغفار كند نمىماند و در چنان روزگارى خداوند آنان را عذاب مىكند . * ( « وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّه وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَه . . . » ) * استفهام در اينجا در معناى انكار و يا تعجب است ، و ظرف * ( « وَما لَهُمْ » ) * فعلى در تقدير دارد كه به آن تعلق مىگيرد و جمله * ( « أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ » ) * مفعول آن فعل است و يا به اصطلاح از قبيل تضمين است « 3 » ، و نظير آن قولى كه در آيه « هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى » « 4 » گفته شده . و به هر حال ، آن فعلى كه در تقدير است چيزى مانند : « يثبت و يحق » است و تقديرش اين است كه : و آن چيست كه براى ايشان عذاب نكردن خدايشان را ثابت و محقق مىكند و حال آنكه ايشان از زيارت مسجد الحرام جلوگيرى نموده و نمىگذارند مؤمنين داخل آن شوند ، اولياى مسجد هم كه نيستند . بنا بر اين ، جمله * ( « وَهُمْ يَصُدُّونَ . . . » ) * حال از ضمير « يعذبهم » است و جمله * ( « وَما كانُوا أَوْلِياءَه » ) * حال از ضمير « يصدون » خواهد بود . * ( « إِنْ أَوْلِياؤُه إِلَّا الْمُتَّقُونَ » ) * اين مفاد جمله * ( « وَما كانُوا أَوْلِياءَه » ) * را تعليل مىكند و معنايش اين است كه ايشان نمىتوانند اختياردار خانه خدا بوده و هر كه را بخواهند اجازه ورود داده و از

--> ( 1 ) سوره مائده آيه 67 ( 2 ) و براى هر امتى رسولى است پس وقتى رسولشان آمد در ميانشان به عدالت داورى مىشود و ايشان ظلم نمىشوند . سوره يونس آيه 47 ( 3 ) در اصطلاح ادبى تضمين عبارت از اين است كه به لفظى معناى لفظ ديگرى را اشراب كنند و در نتيجه عمل آن را بكند . ( 4 ) آيا خواهى كه پاكيزه شوى ؟ . سوره نازعات آيه 18